Với thơ của Phạm Thiên Thư, nhạc sĩ Phạm Duy có 4 ca khúc nổi tiếng và được yêu thíchĐưa Em Tìm Động Hoa Vàng, Ngày Xưa Hoàng Thị, Em Lễ Chùa Này,vàGọi Em Là Đóa Hoa Sầu. Ngoài những bài hát này thì nhạc sĩ Phạm Duy cũng đã phổ những bài thơ mang tính “thiền vị” của Phạm Thiên Thư thành 10 bài Đạo Ca.
Trong hồi ký, nhạc sĩ Phạm Duy kể về duyên gặp gỡ với thi sĩ Phạm Thiên Thư (tức Tuệ Không tu sĩ) như sau:
“Sự gặp gỡ của tôi với Phạm Thiên Thư – mà thi sĩ gọi là của một ngọn núi và một đám mây – là nhờ ông Nguyễn Đức Quỳnh. Vào năm 1971, ông Quỳnh bị ung thư dạ dày và vào nằm trong bệnh viện cho hai bác sĩ Phạm Biểu Tâm và Trần Ngọc Ninh cứu chữa. Ngày tôi tới thăm ông tại bệnh viện thì gặp Phạm Thiên Thư ở đó. Và chúng tôi yêu mến nhau ngay.
Sau đó, chúng tôi gặp nhau gần như hằng ngày. Gặp tu sĩ Tuệ Không kiêm thi sĩ Phạm Thiên Thư là tôi như thoát xác, vượt ra khỏi những đắng cay, chán chường và bế tắc của tâm ca, tâm phẫn ca, vỉa hè ca. Phạm Thiên Thư đưa cho tôi tập thơ Ðưa Em Tìm Động Hoa Vàng hay bài thơ Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu… để tôi phổ thành những bài hát thanh cao nhất của thời đại.
Ðối với tôi lúc đó, hình ảnh thiền, chùa, động hoa vàng thật là mát mẻ và rất cần thiết. Bài Ðưa Em Tìm Động Hoa Vàng được rút ra từ mấy trăm câu thơ của thi sĩ, và ta chỉ cần có ba đoạn ca là nói lên hết được cái cảnh ngày xưa, có kẻ từ quan, lên non tìm động hoa vàng… Ðể làm gì? Không phải chỉ để nhớ nhau mà chính ra là để ẩn náu vậy”.
Bài hát được phổ từ bài thơ Động Hoa Vàng từng đoạt giải thưởng Văn học toàn quốc vào năm 1971. Có thể nói tài năng phổ nhạc của Phạm Duy và tiếng hát vượt thời gian của Thái Thanh chính là hai yếu tố quan trọng đưa những tứ thơ phiêu lãng của Phạm Thiên Thư đến với đông đảo công chúng yêu nghệ thuật.
Click để nghe Thái Thanh hát Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng thu âm trước 1975
Nguyên gốc bài thơ kể về câu chuyện tình đời của một chàng học trò ngày ngày đèn sách nhưng thi mãi không đậu. Chàng yêu và muốn cưới một cô gái trong làng làm vợ nhưng lực bất tòng tâm vì gia cảnh nghèo khó, công danh sự nghiệp lại không có gì. Chàng đành đau khổ, bất lực nhìn người yêu bị đem gả cho một công tử con nhà giàu. Sau vài năm quyết chí ngày đêm dùi mài kinh sử, cuối cùng chàng thi đậu trạng nguyên và được ra làm quan. Tuy nhiên, chốn quan trường danh lợi đua chen bạc bẽo khiến chàng chán nản, xin cáo quan về quê, chọn sống cuộc đời ẩn dật với hoa cỏ gió trăng.
Mối tình eo le với những ngã rẽ bất ngờ trong cuộc đời chàng trai được Phạm Thiên Thư thi hoá bằng những ca từ bay bổng, da diết, lồng ghép những ý tứ, mong ước về một cuộc sống bình an, phiêu bồng và thoát tục. Tuy nhiên, nếu Phạm Thiên Thư diễn giải câu chuyện khá dài bằng 400 câu thơ, chia thành 100 khổ thì nhạc sĩ Phạm Duy đã chắt lọc lại còn vài ba chục câu mà ông tâm đắc nhất để đưa vào âm nhạc.
Rằng xưa có gã từ quanLên non tìm động hoa vàng nhớ nhau…
Đầu thập niên 1970, ca khúcNgày Xưa Hoàng Thịcủa Phạm Duy phổ nhạc thơ Phạm Thiên Thư, với ca từ trong sáng và tinh khôi, đã được khán giả yêu nhạc đón nhận nồng nhiệt. Thời đó ai cũng yêu và thuộc lời bài hát này, đặc biệt là giới học sinh trung học, vì hình như là ai cũng có một nàng Hoàng Thị của riêng mình:
Em tan trường về, đường mưa nho nhỏEm tan trường về, đường mưa nho nhỏÔm nghiêng tập vở, tóc dài tà áo vờn bay…
Khi bài hát trở nên nổi tiếng, nhiều người đã thắc mắc về nhân vật chính trong “Ngày xưa Hoàng Thị” là ai. Có một vài người tự nhận là mình, gây ra những cuộc bàn tán xôn xao, sau đó thi sĩ Phạm Thiên Thư chính thức lên tiếng về tung tích người đẹp trong ca khúc, đó là cô gái mang tên Hoàng Thị Ngọ.
Click để nghe Thái Thanh hát trước 1975
Theo ông, Hoàng Thị Ngọ trong bài thơ “Ngày Xưa Hoàng Thị” chỉ là kỷ niệm, một mối tình thoảng nhẹ vu vơ thời trai trẻ. Trong những năm Tú tài, ông đã để ý một cô bạn học cùng lớp tên là Hoàng Thị Ngọ, cô gái đó quê gốc Hải Dương và ở gần nhà ông. Sau này, Phạm Thiên Thư tìm lại cố nhân nhưng người hàng xóm cho biết, bà Ngọ đã bán nhà và dọn sang Hoa Kỳ từ lâu.
Ngày ấy, mỗi khi xếp hàng vào lớp, cô gái đứng ở đầu hàng bên nữ, nổi bật, mái tóc dài xoã trên bờ vai mảnh dẻ. Ông chỉ im lặng ngắm nhìn. Khi tan trường, cô gái một mình trên đường về nhà, ông lại là kẻ lẽo đẽo theo sau:“Cô ấy ôm cặp đi trước, tôi đi theo nhưng không dám lên tiếng. Trong bóng chiều tà, ánh nắng hắt qua hàng cây, cô ấy lặng lẽ bước, gây cho tôi những cảm xúc bâng khuâng khó tả. Cứ thế, tôi chỉ biết lặng lẽ đi theo sau cô ấy hàng ngày, giấu kín những cảm xúc của mình không cho bất cứ ai biết”. Và một lần đắm chìm trong cảm xúc ấy, ông đã cầm bút viết lên bài thơ “Ngày xưa Hoàng Thị”.
Khi chọn phổ nhạc bài thơThoáng Hương Qua(có nơi ghi là Một Thoáng Hương Qua) của thi sĩ Phạm Thiên Thư thành ca khúc mang tênEm Lễ Chùa Này, nhạc sĩ Phạm Duy nói bài thơ này được chọn là vì“cả hai chúng tôi đều muốn quay về xưng tụng những gì thuộc về văn minh Việt Nam, như ngôi chùa cổ ở miền Bắc là nơi lúc còn nhỏ tôi thấy đôi kẻ tình nhân thường hẹn nhau tới dâng hương cầu nguyện…”
Theo lời kể của Phạm Thiên Thư, năm 1954, khi ông 14 tuổi, từ quê nhà Hải Phòng, ông cùng gia đình di cư vào Sài Gòn. Sau khi học xong Tú tài, Phạm Thiên Thư theo học tại trường Phật học Vạn Hạnh và xuống tóc đi tu vào năm 1964. Trong thời gian tu học tại chùa từ 1964 – 1973, ông vô tình chứng kiến mối “hương tình” của một chú tiểu trong chùa và một cô bé Phật tử. Nhưng tình yêu chưa kịp đơm bông, nở nhuỵ, thì cô bé qua đời, cảm xúc trước hoàn cảnh bi thiết đó, ông đã viết bài thơ Thoáng Hương Qua.
Cũng theo lời kể của nhà thơ thì cả chú tiểu và cô bé Phật tử khi đó mới chỉ chừng 15-16 tuổi. Cô thường xuyên lui tới chùa nghe chú tiểu tụng kinh, đánh chuông. Họ đứng gần nhau và cùng lặng im đọc kinh, cầu nguyện:
Ðầu xuân em lễ chùa nàyCó búp lan vàng khép népVườn trong thoáng làn hương bayBãi sông lạc con bướm đẹp
Vào hạ em lễ chùa nàyTrên đồi trái mơ ửng chínLò hương có làn trầm bayVờn trên bờ tóc bịn rịn
Giữa thu em lễ chùa nàyLầu chuông có con chim hótTiếng ca theo làn gió mayLá vàng sương gieo nhẹ hạt
Sang đông em lễ chùa nàyNgoài sân có mưa bụi bayHắt hiu trong cành gió bấcVườn chùa rụng cánh lan gầy
Đúng như tên gọi của bài thơ, trong bốn khổ thơ đầu tiên, tất cả chỉ là “thoáng hương qua”, thanh thanh, dịu dịu. Mối tình chỉ vỏn vẹn đổi trao ở những cái nhìn ngỡ như vô tình. Dường như chưa bao giờ họ nhìn vào mắt nhau, chưa bao giờ trò chuyện, chỉ là những khoảng khắc bất chợt thoáng qua nhau mỗi khi cô gái lên chùa lễ Phật nhưng đã ghi dấu sâu sắc trong lòng.
Nếu Phạm Thiên Thư chọn thơ 6 chữ khi viết Thoáng Hương Qua, thì khi chuyển thể qua âm nhạc, nhạc sĩ Phạm Duy lại viết lại thành câu 7 chữ. Có thể thấy toàn bộ phần bố cục nội dung, ý nghĩa, hình ảnh trong thơ Phạm Thiên Thư được Phạm Duy giữ lại hầu như nguyên vẹn, ông chỉ sắp đặt lại câu chữ và thay đổi chút ít hình ảnh cho phù hợp với tiết tấu âm nhạc.
Click để nghe Thái Thanh hát Em Lễ Chùa Này trước 1975
Cái khéo léo của vị nhạc sĩ tài năng kia là khi chuyển thơ thành nhạc là đã mang gần như trọn vẹn cái hồn cốt thanh thoát của bài thơ vào trong ca khúc. Nhưng cái tài hoa hơn cả của Phạm Duy là ông đã nâng bài thơ lên, bay bổng hơn và cũng trần thế hơn, đẩy ý thơ của Phạm Thiên Thư tới gần với mỹ cảm của người đời hơn.
Ðầu mùa Xuân cùng em đi lễLễ chùa này vườn nắng tung bayVà ngàn lau vàng mầu khép népBãi sông bay một con bướm đẹp
Click để nghe Thái Thanh hát Em Lễ Chùa Này
Ca khúcGọi Em Là Đóa Hoa Sầuđược nhạc sĩ Phạm Duy phổ từ 1 phần rất nhỏ trong bài trường thiên lục bát dài đến 3290 câu mang tên Đoạn Trường Vô Thanh của thi sĩ Phạm Thiên Thư. Đây được xem là tác phẩm “Hậu Truyện Kiều” thành công nhất, viết tiếp theo nội dung Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du. Đoạn Trường Vô Thanh ra mắt lần đầu năm 1969 và được trao giải nhất văn chương VNCH năm 1973.
Click để nghe Vũ Khanh hát Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu
Trong 3290 câu thơ, nhạc sĩ Phạm Duy đã chọn đoạn từ câu 1717 đến 1750 để phổ thành nhạc, trong đó những câu đầu tiên là:
Ngày xưa áo nhuộm hoàng hôn,Dáng ai cắp rổ lên cồn hái dâu.Tiếng nàng hát vọng đôi câu,Dừng tay viết mướn lòng sầu vẩn vơ.
Lều tranh còn ủ chăn mơ,Mối tình là một bài thơ vô đề.Ẩn Lan ơi, mái tóc thề,Gió xuân nay có vỗ về suối hương.
Không gian bao phủ bài thơ (và cả bài hát) là một màu hư ảo phù vân, mang đậm phong cách thơ của Phạm Thiên Thư. Để diễn tả màu áo nâu sờn quê mùa của cô thôn nữ Ẩn Lan, thi sĩ gọi đó là“áo nhuộm hoàng hôn”. Để diễn tả nơi ở đơn sơ của cậu học trò nghèo, thi sĩ gọi bằng tên rất thơ mộng:“Lều tranh còn ủ chăn mơ”…
Nghe lại bài hátGọi Em Là Đóa Hoa Sầu, chúng ta như là bị chìm vào trong một mê khúc miên man say đắm mà không cần thiết phải biết rõ cặn kẽ nội dung của từng lời hát.
Khi nhắc về tác phẩm Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu, nhạc sĩ Phạm Duy viết trong hồi ký:
“Sau khi đã theo Phạm Thiên Thư ‘đưa em tìm động hoa vàng’, tôi lại cùng anh ‘gọi em là đóa hoa sầu’… Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu là những câu thơ của thi sĩ Phạm Thiên Thư, cho rằng dù sao đi nữa thì cuộc đời này rất là đáng sống trong cái mênh mông bao la của phù vân hư ảo. Hành âm nghe rất âm yếm và nhẹ nhàng, hợp với không khí nồng nàn và an ủi của bài ca. Dù ta thấy được sự phù vân của cuộc đời nhưng ta vẫn thấy được cái nồng nàn của tình yêu.
Ẩn Lan ơi, cuộc đời thật là buồn nhưng đó là nỗi buồn thơm lâu… Vì thế mà anh họi em sầu là Đóa Hoa Sầu.”
Đạo Ca Giữa Thành Vách Sương Mù
Sau thành công với những ca khúc có thể xem là tình ca phổ từ thơ Phạm Thiên Thư, nhạc sĩ Phạm Duy đã tìm đến một thể loại đặc biệt, được ông gọi là “Đạo Ca giữa thành vách sương mù”, phổ từ thơ của Tuệ Không tu sĩ (tức thi sĩ Phạm Thiên Thư).
Vì sao gọi là “thành vách sương mù”? Đó là vì cả 2 ông đều nhìn thấy thực tại ê chề, với sự lừa lọc, dối trá, tạo thành một bức thành vách làm từ bức sương mù, hư hư ảo ảo giữa cõi nhân gian. Đạo Ca như là một người cầm đuốc đi giữa đám sương mù đó. Nhạc sĩ Phạm Duy đã nói về Đạo Ca như sau:
“Cái may mắn cho tôi là gặp được nhà thơ Phạm Thiên Thư. Sau khi có được vài bài thơ của anh để soạn thành vài bài tình ca rất trong sáng như Ngày Xưa Hoàng Thị, Em Lễ Chùa Này… tôi đả động tới chuyện cùng nhau soạn nhạc đạo, vì chúng ta đã đánh mất đạo giáo và đang tìm đường trở về Đạo Việt Nam.
Và Đạo Ca tuần tự ra đời… Quên chuyện thực tại rất ê chề đi, chúng tôi cùng nhau đi vào cõi siêu hình. Không còn là tả thực (realism) trong âm nhạc nữa, đạo ca dùng cốt truyện, âm điệu, nhất là hợp âm, để diễn tả những ý tưởng trừu tượng (abstract). Đạo ca đi ra ngoài hành trình âm nhạc đại chúng của tôi, không còn có những yếu tố cận nhân tình như quê hương, dân tộc, xã hội, chính trị…”
Mời các bạn nghe lại 10 Bài Đạo Qua qua giọng hát Thái Thanh:
Click để nghe Đạo Ca (Phạm Duy – Phạm Thiên Thư)
Kết thúc phần 2, mời các bạn theo dõi tiếp phần 3, câu chuyện về những ca khúc phổ thơ nổi tiếng của nhạc sĩ Phạm Duy.
Đông Kha (biên soạn)Bản quyền bài viết của nhacxua.vn
Phạm Duy viết về mùa Xuân rất nhiều. Ở đây, tôi xin nêu một vài cảm nhận về mùa Xuân...
Trong số những ca khúc viết thời đi kháng chiến của nhạc sĩ Phạm Duy, hầu hết là những ca...
Những ca khúc tân nhạc viết về Mùa Xuân được sáng tác vào đầu những năm 1950 vốn không phải...
Trong tân nhạc Việt Nam, nhạc sĩ Phạm Duy có thể không phải là người tài năng nhất, không phải...
Sau đây là bài viết của cố danh ca Quỳnh Giao nói về Đường Chiều Lá Rụng, một ca khúc...
Sau khi vào tới miền Nam, hát xong tại Sài Gòn, gánh hát Đức Huy khởi sự xuống Lục tỉnh....
© 2020NhacXua.VN- Nhạc Xưa Thời Báo.